Przykład: Mysz POP Mouse
W praktyce często zużywa się tylko jeden element (np. mikroprzełącznik pod lewym przyciskiem), a cała reszta urządzenia działa dobrze. Mimo tego sprzęt trafia do kosza i użytkownik płaci ok. 110 PLN za nowy.
Right to Repair w youth space - przewodnik praktyczny
Right to Repair w youth space: oszczędność, mniej odpadów, mniej CO₂ - i realne zaangażowanie społeczności
Wprowadzenie
Dla kogo jest ten poradnik?
Ten poradnik jest przeznaczony dla youth workerów, liderów i liderek youth space, a także dla partnerów lokalnych (np. szkoły, biblioteki, domu kultury, urzędu gminy, organizacji społecznych, serwisów i lokalnych fachowców), którzy chcą wspólnie budować działania angażujące mieszkańców oraz wzmacniające rolę młodzieży w społeczności.
Co znajdziesz w środku (co dostajesz)?
To praktyczny materiał typu „3 w 1”, który łączy trzy kluczowe elementy skutecznego angażowania społeczności:
- Partnerstwa lokalne - jak mapować interesariuszy, rozmawiać z partnerami i budować współpracę opartą na jasnych zasadach.
- Wydarzenia społecznościowe - gotowe formaty działań (np. Repair Café, warsztaty, akcje międzypokoleniowe) oraz checklisty, które ułatwiają organizację i komunikację.
- Youth-led działania - jak oddać młodym realną odpowiedzialność: role, współdecydowanie, współtworzenie działań i mierzenie efektów.
W poradniku znajdziesz także gotowe narzędzia do użycia od razu: szablony (np. mapa interesariuszy, zaproszenie partnera), checklisty, propozycje ról dla młodzieży oraz proste wskaźniki do oceny efektów (oszczędność, mniej odpadów, wpływ na społeczność).
1) Dlaczego „prawo do naprawy” jest idealnym tematem na community involvement
Prawo do naprawy (Right to Repair) to temat, który świetnie sprawdza się jako oś działań angażujących społeczność wokół youth space, bo łączy codzienne potrzeby mieszkańców z aktywną rolą młodzieży i konkretnym, widocznym efektem. To nie jest wyłącznie narracja „eko” - to równocześnie temat ekonomiczny, społeczny i obywatelski. W praktyce daje pretekst do współpracy między ludźmi, którzy na co dzień rzadko działają razem: młodzieżą, rodzicami, seniorami, szkołą, gminą, lokalnymi fachowcami i biznesami.
W wielu wiejskich i małomiasteczkowych kontekstach youth space potrzebuje tematów, które są „blisko życia” i szybko budują zaufanie. Naprawa rzeczy i prawo do naprawy spełniają te warunki: dotyczą niemal każdego domu, pozwalają od razu zobaczyć rezultat (coś działa zamiast trafić do kosza), a do tego naturalnie tworzą sytuacje, w których mieszkańcy mogą się spotkać i wymienić kompetencje.
Film wyjaśniający, czym jest prawo do naprawy i dlaczego jest ważne.
Koszt samodzielnej naprawy
Przy podstawowych narzędziach i odrobinie wsparcia naprawa może być szybka i tania: mikroprzełączniki kosztują ok. 5,5 PLN, a sama wymiana zajmuje około 30 minut.
Pomaga oszczędzać pieniądze młodym ludziom
Dla młodych ludzi (i ich rodzin) prawo do naprawy oznacza przede wszystkim realne oszczędności. W codziennym życiu często stają przed wyborem: wydać pieniądze na nowe urządzenie czy próbować naprawić stare. Problem w tym, że naprawa bywa utrudniona przez brak dostępu do części zamiennych, instrukcji, narzędzi lub serwisów, a czasem także przez nieprzejrzyste koszty.
Działania oparte o prawo do naprawy pokazują, że:
- naprawa może być tańsza niż zakup nowego sprzętu (zwłaszcza przy droższych kategoriach: telefony, laptopy, rowery, drobne AGD),
- dostęp do wiedzy i wsparcia (np. lokalny fachowiec + przestrzeń w youth space) zmniejsza barierę wejścia,
- młodzi uczą się podejmować bardziej świadome decyzje konsumenckie: nie „bo tak trzeba”, tylko dlatego, że to ma sens finansowo.
W youth space ten wątek można przekuć w praktykę: warsztaty podstawowej diagnostyki, „napraw zamiast kupować” jako wyzwanie miesiąca, czy wydarzenia typu Repair Café, gdzie młodzi są współorganizatorami i uczą się także planowania, komunikacji i współpracy.
Redukuje śmieci (zwłaszcza e-odpady)
Prawo do naprawy ma bezpośredni wpływ na ilość odpadów - szczególnie elektroodpadów, które są jednym z najszybciej rosnących strumieni śmieci. Wydłużenie życia telefonu, laptopa czy drobnego AGD nawet o rok lub dwa oznacza, że:
- mniej rzeczy trafia do kosza lub do składowania „na wszelki wypadek”,
- mniej odpadów wymaga transportu i przetwarzania,
- więcej osób zaczyna postrzegać sprzęt jako coś, co da się utrzymać i serwisować, a nie jako produkt jednorazowy.
Ten temat łatwo przekłada się na angażowanie społeczności, bo od razu widać wspólny interes: mieszkańcy chcą pozbyć się problemu „zepsuło się - co teraz?”, a youth space może zaproponować rozwiązanie, które jest jednocześnie praktyczne i integrujące.
Redukuje CO₂
Prawo do naprawy to także kwestia klimatu, ale w sposób konkretny i zrozumiały: duża część śladu węglowego produktów powstaje na etapie produkcji, a nie użytkowania. Oznacza to, że jeśli wydłużamy życie urządzeń, to często „oszczędzamy” emisje związane z wytworzeniem i transportem nowego sprzętu.
W praktyce można to komunikować prosto:
- „Najbardziej ekologiczna rzecz to ta, którą już masz - jeśli działa dłużej.”
- „Naprawa = mniej produkcji = mniej emisji.”
W działaniach youth space warto łączyć to z mierzalnym, prostym przekazem: ile rzeczy uratowaliśmy, ile zakupów udało się uniknąć, ile osób wzięło udział w naprawach. Nawet bez skomplikowanych wyliczeń, sama skala aktywności i „uratowanych przedmiotów” robi wrażenie i buduje motywację.
Etyka wobec klientów
Prawo do naprawy ma również wymiar etyczny i obywatelski. Chodzi o uczciwą relację między producentem/serwisem a użytkownikiem: jeżeli ktoś kupuje urządzenie, powinien mieć realną możliwość je naprawić (samodzielnie lub w wybranym serwisie), a nie być zmuszany do wymiany na nowe przez brak części, brak instrukcji, blokady systemowe czy nieprzejrzyste zasady.
W tym ujęciu prawo do naprawy oznacza:
- prawo do informacji (instrukcje, schematy, diagnoza),
- prawo do części i narzędzi (dostępność i rozsądne warunki),
- prawo do wyboru (serwis lokalny, niezależny, samodzielna naprawa),
- sprzeciw wobec „zamkniętych ekosystemów”, które ograniczają użytkownika po zakupie.
To dobry temat do rozmowy o odpowiedzialności, transparentności i świadomych decyzjach - ale najlepiej działa, gdy jest połączony z praktyką: pokazujemy uczciwe standardy współpracy z lokalnymi fachowcami, jasne zasady wydarzeń naprawczych i bezpieczną komunikację bez agresywnego marketingu.
Most do części praktycznej: co dalej w youth space?
Prawo do naprawy jest idealnym tematem na community involvement, bo łączy realne potrzeby (oszczędność), korzyści dla wspólnoty (mniej odpadów, relacje) i wartości (uczciwość, wybór, sprawczość).
OK - jak przełożyć to na konkret w youth space? W kolejnych częściach poradnika pokazujemy, jak zbudować partnerstwa, jak zaprojektować wydarzenia (np. Repair Café) oraz jak oddać młodym realną rolę w planowaniu i prowadzeniu działań, tak aby inicjatywa była widoczna, bezpieczna i trwała.
2) Kontekst prawny i trend europejski
Prawo do naprawy nie jest tylko „pomysłem oddolnym” czy modą - to kierunek, który coraz wyraźniej widać w politykach publicznych w Europie. Dla youth space i partnerów lokalnych ten kontekst jest ważny z dwóch powodów: po pierwsze podnosi wiarygodność działań („to część większego trendu, a nie chwilowa akcja”), po drugie wzmacnia aspekt etyczny - pokazuje, że prawo do naprawy jest łączone z ochroną konsumentów, przejrzystością rynku i ograniczaniem marnotrawstwa.
BOX 1. UE: Dyrektywa o promowaniu naprawy (Right to Repair)
Unia Europejska przyjęła dyrektywę o wspólnych zasadach promujących naprawę towarów, która ma ułatwiać i zachęcać do napraw zamiast wymiany na nowe. Dyrektywa została przyjęta 13 czerwca 2024 r. i weszła w życie 30 lipca 2024 r. Państwa członkowskie mają wdrożyć ją do prawa krajowego i stosować przepisy od 31 lipca 2026 r.
Co to oznacza w praktyce dla naszych działań? Że naprawa coraz bardziej staje się „normalną” i wspieraną ścieżką - a inicjatywy typu Repair Café czy lokalne partnerstwa naprawcze są spójne z kierunkiem europejskim.
BOX 2. UE: Więcej informacji o trwałości i naprawialności (trend „empowering consumers”)
Równolegle UE rozwija przepisy, które mają dawać konsumentom lepsze i bardziej ujednolicone informacje m.in. o trwałości i naprawialności produktów przed zakupem. To element szerszego trendu, który ma ograniczać wprowadzające w błąd „zielone” hasła (greenwashing) i wzmacniać świadome decyzje zakupowe.
Dla youth space to dobry punkt komunikacyjny: prawo do naprawy to nie tylko „eko”, ale także uczciwa informacja, transparentność i realny wybór dla użytkownika.
BOX 3. Przykład krajowy: Francja - Indeks naprawialności (od 2021)
We Francji od stycznia 2021 r. działa obowiązkowy indeks naprawialności dla wybranych kategorii sprzętu elektrycznego i elektronicznego. Jest to ocena (np. w skali 0-10), która ma pokazać konsumentom, jak łatwo dany produkt naprawić i w efekcie zachęcać do wyboru bardziej naprawialnych urządzeń oraz do napraw w razie awarii.
To dobry przykład, jak można „przekuć” prawo do naprawy w prostą, czytelną informację dla mieszkańców - i świetna inspiracja do działań edukacyjnych w youth space (np. „co wpływa na naprawialność produktu?”).
Strona 1 z 2
